Biz bu gün ölüme dini tarapdan dalde ylmy tarapdan bakarys.

 Gurhana görä ölüm näme? Adamlaryň toprakdan ýaradylyşy ýaly, topraga gaýdyp gelerler.  Gurhanda aýatlarda adamlaryň ölümden soň direljekdigi we kyýamat güni gelende adamlaryň jogapkärçilige çekiljekdigi aýdylýar.

 Dünýäde ölümi dadyp bilmejek janly zat ýok, her kim bir gün ölüm bilen ýüzbe-ýüz bolar. Ömri näçe wagt dowam etse-de, durmuşynda näme etse-de, sony ölümdür. Ölüm ýaşamak ýaly tebigydyr. Muny üýtgetmäge Allatagalladan başga hiç kimin guyji yokdur

Biz bu gün ölüme dini tarapdan dalde ylmy tarapdan bakarys.

Dogulmaga, ýaşaýyşa, garrylyga we ölüme  ylmy we ewolýusiýa perspektiwasy tarapyndan garayyş.

Ölüm, özümüzi bildiğimizden bari many bermäge synanyşýandygymyz gorkunç bir hadysadyr.

Bir pikir edin: Alemin döran ol ilkinji pursatdan yagny Uly partlamadan bari gecen 13,82mlrt yyl boyunca hatda 1 sekunt hem bar bolmadyk.    Uly partlamadan doglan pursatymyza çenli kiçijik  bir pursadymyz, aňymyz, yok ; Iň bolmanda soňky 4 milliard ýylda milliardlarça adam, haýwan we beýleki ýaşaýyş görnüşleri biz dünýä inmezden ozal ýaşapdy. Olaryň aňy bardy,. Şeýlelik bilen Alem biz yok wagtymyz hem bardy!

Soň bolsa, birden aňymyz dörap bar bolup başladyk. Ilkinji ýadymyz ejemiziň ysy ýa-da kakamyz bilen oýnan oýnumyz bolup biler. Yöne Alemiň barlygyndan bäri ilkinji gezek özümizden, daş-töweregimizden we Alemden habarly bolup başladyk. 

Bunun sebäbi nerw ulgamymyz emele gelýär we daşky gurşawdan gelýän signallary düşündirip we olara jogap berip bilmegidir. Muny bilýäris, sebäbi koma wagtynda ýa-da uky ýagdaýynda, töweregimizde bolup geçýän zatlardan bihabar. Beýni ýok bolsa, aň hem bolmaz ýok.

Bizden öň ölenleriň hiç hili täsiri ýok, biziň bilen aragatnaşyklary ýok, eden zatlarymyza, bolup gecenler hakda hic bir pursatlary, duýgusy ýa-da bilyan zatlary  ýok. 

Biz ölenimizden soň, belki trillionlarca, belki katrilyonlarca janly nesiller geçip gider; emma biz bu ýerde bolmarys. Nämäniň bolup geçýenligi hakda pursadymyz, duygymyz we düşünjämiz bolmaz.

Thanatologiýa ölümi öwrenýän ylymdyr.

Ölüm näme? Ölümiň kesgitlemeleri näme?

Görşüňiz ýaly, dürli ewolýusiýa we hatda fiziki sebäplere görä janly-jandarlar belli bir nokatdan soň garrarlar we ölerler. Ölüm barada şu wagta çenli hiç hili kesgitleme ýok. Bularyň hersi dürli ugurlarda möhümdir. Geliň,hemmamiz bilelikde käbirlerine göz aýlalyň:

Fiziologiki ölüm 

Bu kesgitlemä görä, ölüm bir hadysa däl-de, bir prosesdir. Yygny, ölmek durmuşy we ölümi bir setirde bölmeýär; tersine, ýaşaýyş bilen ölümiň arasynda giňişlik, proses hökmünde kesgitlenýär. Ölümün bu düşündürilişine göra yaşayyş tolkunlary (vital sings) manysynyn doly bes edilmelidir. Durmuşyň 4 esasy yaşayyş tolkuny bar:   

Bedeniň temperaturasy (adamlarda adatça  36,5 derejedir)

Yürek ritmi (bäbeklerde minutda 100-120 urgy, çagalarda 90-110 urgy, ýetginjeklerde 80-100 urgy, ulularda minutda 50-80 urgy bolmalydyr) 

Gan basyşy (adatça 120 sistolik , 80 diastolik bolmalydyr ) 

 Dem alyş tizligi (adatça minutda 12-20 dem) 

Yatda saklamaly möhüm bir zat, yanky aydyp gecen zatlarym adamdan adama üýtgeýändir. 

 Ölümiň fiziologiki kesgitlemesine görä, eýýäm biri-biri bilen baglanyşykly bu 4 durmuş tolkunynyn biriniň ýa-da köpüsiniň ýoklugy ölümiň bolandygyny görkezýär. Bu kesgitlemä görä, fiziologiki taýdan ölen adam lukmanlaryn kömegi arkaly direlip bilner.  Şonuň üçin bu düşünje  durmuşa  döndürmek ( reanimasiýa ) diýilýär.  

 Kliniki ölüm

Ölümiň bu kesgitlemesine görä, gan aýlanyşygy we dem almagy bes edilmelidir. Bu ýürek işlemegini bes edeninde ýüze çykýar . Klin ik ölüm gysgaça ýürek durmagy ( Cardiac arrets ) hökmünde kesgitlenip bilner. Yüregi duran biriniň kliniki ölümine duçar bolandygyny aýdyp bolar. Klinik ölümden 15-20 sekunt geçenyança anymyz yapylmaz. Aslynda köp adam bu döwürde kynçylyklary başdan geçirmeýär.     

 

Kliniki ölüm ýüze çykandan soň , ýüregiň aşagyndaky agzalar, oňurga ýiligine zeper ýetýänçä 30 minut ýaşamagy dowam etdirýärler. Gözegçilik astynda saklanýan we bedenden aýrylan eller we aýaklar takmynan 6 sagat ýaşamagy dowam etdirýärler. Süňkler , tendonlar we deri kliniki ölümden soň ýene 8-12 sagat yaşamagyna dowam edýär. Yöne ýürekden soň iň çalt öljek organ beýnidir. Beýni, ýürek duranyndan, Yagny kliniki ölümden sonra  3 minut içinde bölek bölek  ölüp başlaýar. Ölüm tamamlanmagy ýagdaýdan ýagdaya üýtgäp bilsede, beyindaki in duygur nerwilere eye bolan we yatkeşlik bagly bolan HİPOKAMPUS bölegi 10 minutda kislarot almadykdan 10 minut içinde öler.

 Beýni ölümi

Beýni ölümi ölümiň beýni we nerw ulgamy bolan jandarlarda ýüze çykandygyny görkezmegiň peýdaly usullaryndan biridir.Bir  Janly öýjükleriň ýygyndysy bolup, bu öýjükler birleşip dokumalary we organlary emele getirýär. Beýni bu organlara gözegçilik edýän organyň adydyr. Şonuň üçin beyni ölümü emele gelen bir janlyda bedenin galan haysam bolsa bir ayratynlygy galmaz..

Şeýle-de bolsa, bu ýerdäki pikirlendiryan nokat şudur: beýniniň ölümi bedeniň doly ölendigini aňlatmaýar. Adam medisina enjamlary arkaly diri saklanyp bilinýän bolsa, bedeniň dürli ýerlerindäki öýjükler, bu enjamlary  ulanylmasa-da, beýni ölenden soň birnäçe sagatlap aýratyn ýaşamagy dowam etdirer. Şonuň üçin beýniniň ölümi, organizmiň ähli bölekleri bilen ölmeginiň mümkin däldigini, ýöne indi öňküsi ýaly tutuşlygyna ýaşamagyň mümkin däldigini görkezýän ölüm kesgitlemesidir.

Aýdyşymyz ýaly, beýni we nerw ulgamy bolan köp öýjükli organizmlerde ulanylmagy gaty amatly we peýdaly kesgitlemedir. . Beýni ölüminiň ýüze çykmagy üçin aşakdaky alamatlar gözlenýär:

Agyrylara jogap bermezlik

Yüz myşsalaryna jogap bermezlik

 Okulosefaliki refleksiň ýitmegi

 Kornea Refleksleriň ýitgisi 

 Kaloriki refleks tesdine jogap bermezlik 

Öz-özünden dem almagy bes etmek  

Biologiki ölüm

Janly-jandarlar bir öýjükden ýa-da trillionlarça öýjüklerden ybarat bolup biler. Yanky aydyp gecen beýnimiziň ölümi, beýni we nerw ulgamy bolmadyk janly-jandarlara degişli däldir. Bir öýjükli jandar üçin; ýa-da köp öyjükli janly içinde bar bolan şahsy bir öyjük üçin ölüm kesgitlemesi ayry yagdayda edilmedir. Biologiýada ölümiň umumy kabul edilen kesgitlemesi, bir organizmanyn bedenindäki ähli öýjükler bilen işlemezligi üçin organizmiň bitewiliginiň ýaramazlaşmagy hökmünde kesgitlenýär. Şonuň üçin bu kesgitlemä görä beýni ölümini, fiziologiki ölümi ýa-da kliniki ölümi başdan geçiren janly-jandar birnäçe sagadyň dowamynda biologiki taýdan ölmeýär; sebäbi bedeniňizdäki öýjükler ýaşamagyny dowam etdirýärler. Hacanda içerdaki in sonky öyjükde fiziologiki we biohimiki işleyşini dowam etdirip bilmejek yagdayda bölünse ana şonda biologiki ölümün bolup gecenligi aydylar. Biz biologiki ölmegi 4 tapgyrda öwrenmegimiz mümkin. ÇÖKÜŞ(DESCENT) Ulgamun çökmegi(System collapse) , Ölüm(Mortfication) Könelme (Expiration)