GARA deşik näme?
Ilki bilen gara deşik näme? Gysgaça aýdylanda, agyrlyk güýjüniň kosmosda gaty ýokary bolan yerleri gara deşiklerdir . Bu özüne çekiji zat welin, hatda ýagtylyk hem ondan gaçyp bilmeýär. Agyrlyk güýjüniň şeýle ýokary bolmagynyň sebäbi materiýanyň gaty kiçijik bir ýere gysylmagydyr. Bu yagday, bir ýyldyz ömrüni tamamlanda bolup bilyar
GARA deşikler görünürmi?
Hiç bir ýagtylyk gaçyp bilmeýändigi sebäpli adamlar gara deşikleri görüp bilmeýärler. Gara deşikler görünmeýär. Yörite gurallary öz içine alýan kosmos teleskoplary gara deşikleri tapmaga kömek edip biler. Bu ýörite gurallaryň kömegi bilen gara deşiklere örän ýakyn ýyldyzlaryň beýleki ýyldyzlardan tapawutly nahili şekilde hereket edişini görmek bolýar.
GARA deşilkler nahili ululykda?
Gara deşikler uly, kiçi we orta ölçegli bolup biler. Alymlar iň kiçi gara deşikler atomyň ululygydyr öýdýärler. Bu gara deşikler gaty kiçi bolsa-da, uly dagyň massasyna eyedirler. Massa - obýektdäki maddanyň mukdarydyr.
Gara deşikiň başga bir görnüşine ýyldyzly gara deşik diýilýär. Olaryň massasy Günümiziň massasyndan 20 esse köp bolup biler. Yeriň galaktikasynda ummasyz ýyldyzly gara deşikler bolup biler. Yeriň galaktikasyna Akmaýanyň ýoly diýilýär.
Iň uly gara deşiklere " supermassaly gara deşik " diýilýär . Bu gara deşikleriň massasy 1 milliondan gowrak günüň birleşmegine dendir. Alymlar Her uly galaktikanyn merkezinde süpermassaly gara deşiğin barlygyny sübut etddiler. Akmaýanyň ýoly galaktikamyzyň merkezindäki iň ýokary gara deşige Sagittarius A. diýilýär. Massasy takmynan 4 million güne deňdir.
GARA DEŞİKLER NADİP EMELE GELER.
Alymlar emele gelen iň kiçi gara deşikleri älem dörände EMELE GELENDİKLERİNİ hasaplaýarlar.
Uly ýyldyzyň merkezi ýykylanda ýa-da öz üsdüne ýykylanda, ýyldyzly gara deşikler emele geldi. Bu waka ýüze çykanda, bir supernova ýüze çykýar. Supernowa partlaýan we böleklerini kosmosa zyňýan ýyldyzdyr.
Alymlar , galaktikalar bilen bir wagtda emele gelen supermassa gara deşikleriň bardygyny pikir edýärler.
Gara deşikler "gara" bolsa, alymlar olaryň bardygyny nädip bilýärler?
Gara deşikleri görüp bilmeris, sebäbi güýçli agyrlyk güýji ähli ýagtylygy gara deşikiň ortasyna çekýär. Yöne alymlar bu güýçli agyrlyk güýjüniň gara deşikdäki ýyldyzlara we gazlara nähili täsir edýändigini görüp bilerler. Alymlar ýyldyzlary öwrenmek bilen bu ýyldyzlaryň erkana aýlanyandyklarynymy ýa-da gara deşiklerin töweregindemi aýlanýandygyny anyklap bilerler.
Gara deşik we ýyldyz biri-birine ýakynlaşanda ýokary energiýa ey ebolan yagtylyk peýda bolýar. Adamlar bu hili ýagtylygy gözleri bilen görüp bilmeýärler. Alymlar bu ýokary energiýa yagtylygyny görmek üçin kosmosda emeli hemralary we teleskoplary ulanýarlar.
BİR GARA DEŞİK DÜNYAMİZİ YOK EDİP BİLERMİ?
Gara deşikler kosmosdan aýlanyp, ýyldyzlary, aýlary we planetalary iýmeýärler. Yeri bir gara deşik yok edip bilmeyar sebabi gün sistemasyna ýakyn gara deşik ýokdur.
Gara deşikde gün ýaly köp massa bar bolsa we günüň ornuny tutsa-da, Yer ýene oňa düşmez. Sebäbi gara deşik gün ýaly agyrlyk güýjüne eýe bolardy .
Gün hiç wagt gara deşige öwrülmeýär, sebäbi gara deşik döredip biljek uly ýyldyz däldir.
BİLİM ADAMLARY GARA DEŞİKLERİ NADİP GÖZLEYARLER?
Alymlar gara deşikler barada has giňişleýin öwrenmek üçin kosmosa syýahat hemralaryny we teleskoplary ulanýarlar. Bu kosmos gämisi alymlara älem baradaky soraglara jogap tapmaga kömek edýär.
Dünýädäki iň ýakyn gara deşik tapyldy
Astronomlar topary Yerden 1000 ýagtylyk ýyl uzaklykda bir gara deşik tapdylar.
Gara deşik öň belli iki ýyldyzy öz içine alýan üç ulgamyň bir bölegidir. Ulgam yere şeýle bir ýakyn welin, optiki gurallaryň kömegi bilen ýyldyzlary Yerden ýalaňaç göz bilen görüp bolýar. yüze çykarylan gara deşik iň ýakyn gara deşik hökmünde hasaba alyndy.
Gözlegçiler ýyldyz jübütleri boýunça geçirilen gözlegleriň dowamynda HR 6819 atly ulgamdaky gara deşigi tapdylar. Yewropa kosmos gullugynyň Çilidäki La Silla obserwatoriýasynda teleskoplar bilen geçirilen gözegçiliklerde ýyldyzlaryň biriniň 40 günden bir göze görünmeýän asman jisiminin daşynda aýlaýandygy bellendi. Şeýle uly massa bolan asman jisiminiň, hatda teleskoplar bilenem görünmeýän, diňe gara deşik bolup biljekdigi aýdylýar.
Yüze çykarylan gara deşikiň möhüm aýratynlygy, töwereginde dykyz materiýa buludynyň ýoklugydyr. Häzirki wagta çenli açylan gara deşikleriň aglaba bölegi, buludy gurşap aldy, bu bolsa tapmagy aňsatlaşdyryar. Sebäbi gara deşigi gurşap alýan materiýanyň buludyndaky elektrik zarýadlary, gara deşigiň güýçli agyrlyk güýjüniň täsiri astynda çaltlaşýarka ýagtylyk çykarýar. Şonuň üçin dykyz materiýa buludy bilen gurşalan gara deşikler, ýagtylygyň ortasyndaky kölege ýaly görünýär. Bu gara deşik, garaňky materiýa bilen gurşalanlygy sebäpli düýbünden garaňky görünýär.
Dr. Th . Riwiniusyň pikiriçe , daşky gurşawy bilen az täsirleşýän şeýle ümsüm gara deşigiň tapylmagy, biziň galaktikamyzda ýüze çykarylmagyna garaşýan ýüzlerçe million gara deşikleriň bardygyny görkezýär.
Gara deşikler agyrlyk güýji meýdanlarydyr , kosmosdan geçýän radiasiýa ýa-da radiasiýa gaçyp bilmez . Aslynda gara deşikler ölen ýyldyzlardyr; Sebäbi ullakan ýyldyz ýangyç gutaranda, öz-özünden ýykylýar we gara deşigi döredýär.
Gara deşik nädip ýüze çykýar?
Yyldyzy ullakan termon ýadro reaktory diýip pikir edip bilersiňiz. Bu reaktor üçin ýangyç, ýyldyzyň özeninde bolup geçýän birleşme reaksiýalarydyr. Reaksiýanyň bu görnüşinde wodorod ýaly kiçi atom sanlary bolan elementler birleşýär we geliý ýaly has uly atom sanlary bolan elementlere öwrülýär. Bu birleşme wagtynda köp energiýa ýaýrady. Bu energiýa ýyldyzyň içindäki atomlary daşyna itekleýär.
Şeýle-de bolsa, atomyň ýaýramagy bilen ýyldyzyň ýaýramazlygyna sebäp bolýan başga bir güýç bar: agyrlyk güýji . Atomlaryň arasyndaky içki çekiş güýji, bu birleşme reaksiýasynyň daşky güýjüni deňleşdirýär. Şeýlelikde, ýyldyz gidrostatik deňagramlylyk diýilýän deňagramlylykda galýar.
Yyldyzlar özlerinden öň gelen gazyň we tozan bulutlarynyň ( nebula ) içinde emele gelýär . Nebula, beýleki tarapdan, ömrüni tamamlan ýyldyzlar tarapyndan çykýan gaz we tozan bulutlarydyr. Bu gaz we tozan buludynda belli bir mukdarda wodorod atomlary bar; bu atomlaryň sany çäksiz däldir. Şonun üçün bir nebula içinde emele gelen yyldyzyn ulanyp biljek wadarody bellidir. Biraz wagt geçensoň, ýyldyz wodorod ýangyjyny sarp edýär. Şeýlelik bilen, birleşme reaksiýasy kem-kemden haýallaýar; emma agyrlyk güýjüniň täsiri üýtgemeýär. Agyrlyk güýji güýçli basylanda gidrostatik deňagramlylyk ýaramazlaşyp başlaýar we ýyldyz öz içine çöküp başlaýar.
Yyldyzyň bedenini emele getirýän agyr elementler içerde çöküp başlanda, atomlaryň töweregindäki elektronlar biri-birine ýakynlaşýar we beýleki esasy fiziki güýçleriň täsiri ýüze çykýar: Bu atomlar biri-birini yza çekip başlaýar. Bu itiş güýç bir wagt agyrlyk güýjüni ýok edýär we ýyldyz ajaýyp güýç bilen partlaýar! Bu hadysa adatdan daşary ýa-da has ulusy, gipernowa diýilýär . Bu aralykda köp energiýa we atomlar ýaýrady. Bu atomlar kosmosa ýaýransoň, täze nebulalar emele gelýär. Bu nebulalar agyrlyk güýjüniň täsiri astynda täze ýyldyzlaryň döremegine mümkinçilik berýän çaga dogrulýan öýlere meňzeýär.
Yöne partlaýan ýyldyzyň galyndysy özeninde dykyz madda galar. Bular käwagt başga ýyldyzlar toparyny döredýärler. Şeýle-de bolsa, ýyldyzyň massasy belli bir çäkden ýokary bolsa, gara deşik ýaly ynanyp bolmajak dykyz asman jisimleri emele gelýär. Bu ullakan jisimler, älemi emele getirýän giňişlik matasyny adaty massiw jisimlerden has köp egýär . Uzaldylan mata 500 kilogram mermer taşlanyňyzda nämeleriň bolýandygyny göz öňüne getirip bilersiňiz. mata gaty egiler!
Gara deşikleriň dykyzlygy
gara deşikiň dykyzlygyny şeyle pikir ediň: Günü onlarça, ýüzlerçe, müňlerçe, hatda hatda millionlarça we milliard esse uly maddany göz öňüne getiriň. Bu massanyň hemmesini Mary welayatynyn bir ujundan beýleki ujuna çenli gysmagymyzy göz öňüne getiriň.
Mekdebiňizdäki maglumatlary ýadyňyzda saklap bilersiňiz: Dykyzlyk massany göwrüme bölmek arkaly alynýar. Şonuň üçin massa we dykyzlyk göni proporsionaldyr; göwrümi we dykyzlygy ters proporsionaldyr. Gara deşikler ýaly ägirt uly asman jisimleri gaty uly we göwrümi gaty azdyz. Bu ägirt uly dykyzlygy aňladýar.
Şeýle dykyz massanyň giňişlik matasyna täsiri göz öňüne getirip bolmajak egilmegidir. Muna bir agyrluk guç guyusy diyilytar. Bu guýy şeýle bir çaltl cunlaşyar welin, hatda ýagtylygyň tizligi hem bu çuňlugy ýeňip bilmez. Şonuň üçin meşhur söz ýüze çykýar: Gara deşiklerde şeýle güýçli agyrlyk güýji bar, hatda ýagtylyk hem bu agyrlyk güýjünden gaçyp bilmeýär.
Ynha, ýagtylygyň gaçyp bilmeýän gara deşiginiň töweregindäki sebitdaki hadysa gorizonty diýilýär. Waka gorizonty, gara deşik däl-de, iň täsirli ýerlere degişlidir. Wakanyň gözýetimi gara deşikiň diametrinden birnäçe esse köp bolup biler.
Şeýle-de bolsa, gara deşikleriň hemmesi gaty ýokary dykyzlyga eýe däl.
Näme üçin gara deşikler gara?
Bir obýektiň reňkini kesgitleýän zat , onuň üstüne düşýän ýagtylygyň tolkun uzynlyklarynyň yza gaýtarylmagydyr. Gözümize (ýa-da teleskoplara) ýetýän ýagtylygyň tolkun uzynlygy şol obýektiň reňk böleklerini döredýär. Mysal üçin, ýapragyň ýaşyl bolmagynyň sebäbi, üstüne düşýän ähli tolkun uzynlyklarynyň arasynda iň köp ýaşyllyga gabat gelýän tolkun uzynlygyny görkezýär. Gara reňk (gara yşyk bilen garyşdyrylmaly däl) daşky gurşawda ýagtylygyň ýoklugy ýa-da obýekte ýetýän ähli görünýän ýagtylygyň siňdirilmegi bilen emele gelýär.
Şeýle-de bolsa, gara deşiklere ýetýän yşyklkar yzyna şöhlelenmeyar.
Ony şöhlelendirip bolmaz. Dartyşgüyjünin guýusy şeýle bir uludyr welin, ýagtylyk gara deşikden çykyp bilmeýär. Bu sebapden bir gara deşiğe bakanymyzda gözümize haysam bolsa bir ren görülmeyanligi sebapli garadek yeke görüp biljek zadynyzy berer. Oda garadyr.
Başga bir söz bilen aýdylanda, görýän zadyňyz gara bir jisim dällir, sebäbi hiç zady görüp bilmeýärsiňiz, Şonuň üçin gara deşikler synçyda hiç hili ýagtylygy görkezmeýänligi üçin gapgardyr, Bu ýerde goşa dyrnagy acalyn,
Meşhur ynanjyň tersine, Hawking radiasiýasy teoretiki taýdan reňk döretmez, sebäbi görünýän tolkun uzynlygynyň daşynda ýaýlar . Başga sözler bilen aýdylanda, içinde şöhle saçmak sözü giryar diyip, Hawking radiasiýasynyň Gara deşige üçin bir reňk berjekdigi aldawuna düşmeli daldir.
Yöne seresaply gözegçilikleriň netijesinde gara deşikleri synlamak bolýandyr. Ilki bilen, Hubble teleskopy bilen gara deşikleriň gytaklaýyn täsirleri synlandy we ýyldyzlaryň bu ullakan agyrlyk güýjüniň töwereginde geň hereketleri görkezýändigi kesgitlenildi. Soňra, 2016-njy ýylda gara deşikleriň biri-biri bilen çaknyşmagynyň netijesi hasaplanýan agyrlyk güýji tolkunlary ilkinji gezek ýüze çykaryldy; Sonunda, gara deşikleriň bardygyny eksperimental tarapdan dogurlanmagy üçin möhüm ädim ädildi. Netijede, alymlaryň 2019-njy ýylda döreden ilkinji gara deşikli suraty, gara deşikleriň bardygyny we otnositellik teoriýasynyň çaklamalarynyň takyklygynyň iň soňky subutnamasy boldy.
Gara deşiği yasamak üçin ýyldyzyn ululygy nahili bolmaly?
Her bir gara deşik, ýangyjyny sarp edip, ýyldyzyň özüne gaçmagy netijesinde emele gelenok. Mysal üçin, kosmosda gaty uly zatlar biri-biri bilen çaknyşanda gara deşikler hem bolup biler. Şeýle-de bolsa, iň köp ýaýran gara deşik emele getiriş mehanizmi, ýyldyzlaryň çökmegi netijesinde emele gelen gara deşiklerdir (şeýle gara deşikler Kollopsar diýilýär).
Şeýle-de bolsa, her bir ýyldyzyň ölümi gara deşikleri döretmek üçin olar yalam rehimsiz däldir. Yyldyz ölende gara deşik emele getirmegi üçin belli bir massadan ýokary bolmaly. Bu köpçülik çägine “ Chandrasekhar Çagi” diýilip atlandyrylyar. Bu çäk takmynan 1,4 Gün massasy; şeýle-de bolsa, köp halatlarda 2 ýa-da hatda 3 Gün massasy hasaplanýar . Başga bir söz bilen aýdylanda, ýyldyzyň gara deşik döretmek mümkinçiligine eýe bolmagy üçin, ölen wagty bizin Günümizden azyndan 1,4 esse uly bolmaly. Bu takmynan 2,784,488,001,602,417,000,000,000,000,000 kilogram ýa-da 2,7 nanilyon kilograma deňdir .
Günüň massasyndan 3 esse az ýyldyzlar ölenlerinde ak ýagtylyga öwrüler. Ölümiň bu görnüşinden soň galan ýyldyzlara ak derwüş diýilýär. Ak derwüş emele gelende ata-baba ýyldyzynyň daşky bölekleri kosmosa ýaýraýar we planetanyň düýbüni tutýan gaz we tozan buludy emele gelýär. Bular Planetalaryň ýygy-ýygydan emele gelýän sebitleridir.
Gara deşige gaçsak näme bolar?
Gara deşikleriň içinde nämeleriň bolup geçýändigini ýa-da haýsy prosesleriň bolup geçýändigini entek bilemzok.
Gara deşikler ölýärmi?
Gara deşikler hemme zady ýuwudýar; Şeýle-de bolsa, töweregine hiç zat dökmeýän gurluş bolany üçin hiç haçan ölmez öýdülýärdi. Galyberse-de, gara deşikiň ölmegine hiç hili sebäp ýok ýaly. Bu pikir beýik fizikler Stiwen Hawking we Jeýkob Bekkenşteýniň işi bilen düýbünden üýtgedi.
Gara deşikler Hawking radiasiýasy diýlip atlandyrylýan parlaklygy çykarýar. Bu radiasiýa sebäpli, bugarmak görnüşinde ýeterlik wagt berilende gara deşikler teoretiki taýdan ýok bolar. Hasaplamalar, gara deşikleriň ýitmegi üçin zerur wagtyň onlarça ýa-da ýüzlerçe milliard ýyl bolandygyny görkezýär. Alemimiziň 13,8 milliard ýyllykdygyny göz öňünde tutsak, bu döwrüň uzynlygyna has gowy düşünip bolar.
Emma bu bugarmak gara deşikler bilen gyzykly mesele döredýär: gara deşik baradaky maglumatlar paradoksy. Gara deşikler, hasaplamalaryň görkezişi ýaly, fiziki maglumatlary düýbünden ýok edip bilýän zatlar bolsa, köp fiziki ýagdaýy ýeke-täk ýagdaýa çenli azaltmak ukybyna eýe. Bu häzirki zaman fizikanyň esaslaryna ters gelýänligi sebapli kyndyr; Sebäbi belli bir wagtda fiziki ulgamyň tolkun funksiýasynyň gymmaty başga bir wagtda onuň bahasyny kesgitlemeli. Bu ýagdaýda, gara deşikleriň içindäki maglumatlara näme bolandygyny, gara deşige düşmänkä nämedigini anyklamagy başarmalydyrys. Emma bu ýagdaýda gara deşikler hakykatda maglumatlary (ýa-da fiziki maddalary) ýok etmeýär. Bu paradoks gapma-garşylyk henizem çözülmeli soragdyr.
Gara deşikleriň taryhy
Gara deşikleriň gysga taryhyny aşakdaky ýaly görkezmek mümkin:
1783-nji ýylda Jon Mişel käbir ýyldyzlaryň agyrlyk güýjüniň ýagtylygyň olardan gaçmagy üçin gaty uly bolup biljekdigini öňe sürdi ("garaňky ýyldyzlar").
1796-njy ýylda Laplace Mişel bilen hiç hili aragatnaşygy bolmadan özbaşdak birmöenzeş netijä geldi.
1854-nji ýylda Riemann umumy giňişlik eňňit düşünjesini ösdürdi.
1916-njy ýylda Eýnşteýn Nýutonyň esasan doly däl teoriýasynyň ornuny tutup, dartyşgüjü geometrik teoriýasyny ösdürdi.
1916-njy ýylda Karl Şwarsşild Einşteýnden üç aý soň çap edilen makalasynda "gara ýyldyz" çözgüdini tapdy.
1931-nji ýylda Chandrasekhar sowuk ýyldyzyň iň köp massasyny hasaplady.
1939-njy ýylda Oppenheimer we Synder termon ýadro energiýasynyň ähli çeşmeleri tükenenden soň ýeterlik uly ýyldyzyň hemişe baky ýykyljakdygy barada netijä geldiler.
1960-njy ýyllarda Şwarsşildiň çözgüdi ahyrsoňy amala aşyryldy: aýlanmaýan arassa giňişlikde ýüze çykýan ýeke-täklik we waka gorizonty . Aýlaw aýratynlygy Kerr tarapyndan giňeldilen çözgüde goşuldy. Newman çözgüt üçin "ýük" düşünjesini goşdy.
1970-nji ýylda gara deşik bolup bilýän ilkinji asman jisimi Cygnus X-1 tarapyndan tapyldy. Bu neýtron ýyldyzydy we rentgen şöhlelerini çykardy.
1994-nji ýylda Hubble teleskopy käbir ýyldyzlaryň tizligi barada maglumat ýygnaýarka, käbir super galaktikalary tapdy, olary diňe supermassiki gara deşikleriň bolmagy bilen düşündirip bolar.
2016-njy ýylda ilkinji gezek biri-biri bilen çaknyşýan gara deşikler agyrlyk güýji tolkunlary arkaly ýüze çykaryldy.
2019-njy ýylda M87 galaktikasynyň merkezindäki Günden 6,5 milliard esse köp bolan gara deşik şekili, 8 aýry radio teleskopdan toplanan maglumatlar bilen döredildi. Gara deşik ini 16 ýagtylyk sagat (120AU).
Aslynda käbir alymlar gara deşik ideýasyny halamady. Şolardan biri Albert Einşteýn. Sebäbi ilki bilen, çäksiz wagt eglenýän bu ullakan jisimleriň nähili emele gelendigi belli däldi. Şeýle-de bolsa, soňraky gözlegler gara deşikleriň emele geliş mehanizmlerini aýdyňlaşdyrdy. Ilki bilen teoretiki maglumatlaryň esasynda işlenip düzülen gara deşik, soňra gytaklaýyn gözegçilikler bilen köp sanly goldawçy ýygnady we tiz wagtdan astrofiziki jemgyýetde ylalaşyk gazanyldy.
Teoretiki taýdan döredilen deňlemeleriň gara deşikleri barlaýandygyny gören Einşteýn, halamaýan pikirini maglumatlaryň esasynda kabul etmeli boldy. Eýnşteýniň otnositellik teoriýasyna görä, köp sanly obýekt gaty kiçijik nokada gönükdirilende, kosmos wagt tekizligi hiç zat gaçyp bilmejek duzaga öwrülýär. Muna "gara deşik" diýýäris.
Häzirki wagtda gara deşikler hakda näbelli maglumatlar bar. Mysal üçin, bir zat gara deşiklere düşende näme bolýar? Gara deşikler Alemiň emele gelmeginde rol oýnap bilermi? Bu soraglar astrofizika we astronomiýa ylymlary tarapyndan henizem öwrenilýän işjeň ugurlardyr.
Yorumlar
Yorum Gönder