Başga biriniň aklyny okamak isleýärsiňizmi?

 Öz aň-bilim amallarymyza gözegçilik etmek we beýleki adamlaryň pikirlerine garaşmak ukybyna eýe bolmak, beýleki adamlar bilen gatnaşyklarymyzy sazlamaga we sosial gurşawymyza uýgunlaşmaga kömek edýär.

Ekzamene taýynlanýandygyňyzy göz öňüne getiriň. Bu amalda haýsy derslere ünsi jemlemelidigiňizi, haýsy owrenme usulyna eýerjekdigiňizi (mysal üçin, ýazypmy ýa-da sesli okaýap derslere tayynlanjak) we hatda näçe wagt gerek boljakdygyny kesgitlemek arkaly meýilnama düzüp bilersiňiz. Biliş derejesinde bu prosesleriň habardarlygyna "yokary biliş", ýagny "bilýän zadyňyzy bilmek" diýilýär. Öz biliş amallarymyza gözegçilik etmek we gözegçilik etmek derejämiz tanamak ukybymyzy emele getirýär.

Gelin muny Bir mysal arkaly düşündirmäge synanyşalyň.(16+27)bu sanlaryň toplam hasylyny jemini tapmaly. Bu sanlaryň jemini ilki maydalawjydaky birlik sanlary goşup artan sany sanawjydaky onluk droba geçirip hasapladyňyzmy ya da 16dan 3i aýyryp, 27ni 30 diyip düşünüp, ol galan sanyň jemini hem 30a goşup hasapladyňyzmy? Yada başga bir usul ulandyňyzmy? Bu alternatiw çözgütler hakda okaýarkaňyz, matematiki amallar wagtynda beýniňizde ýüze çykýan aň-bilim proseslerini yzarlap bilje

kdigiňize göz ýetirdiňizmi? Bu prosese 43-e derek 41 hökmünde jogap tapyp bilseňiz, aň-bilim işleriňizi barlap, ýalňyş eden ýeriňizi tapyp bilersiňiz.

Onda näme üçin bu habarlylyk möhüm zatdyr? Sebäbi bilýänlerimizi bilemizde, başarnyklarymyzdan, aň-bilim ukybymyzdan, güýçli we gowşak taraplarymyzdan habarly bolup bileris. Bu düşünjäniň kömegi bilen, ýüze çykýan meselä garşy dogry çözgüt usullaryny döredip bileris, mysal üçin, bilim durmuşymyzda nädip has üstünlikli bolup biljekdigimizi bilip bileris. Şeýle hem özümizi we jemgyýetçilik gatnaşyklarymyzy gowulaşdyryp bileris.

Şeýlelik bilen, bu usul bilen başgalaryň aňyny okap bilerismi?

Adamlar üçin başgalaryň näme pikir edýändigine we sözlerinde ýa-da hereketlerine we niýetine düşünmek hemişe möhümdi. Sosyal bir yerde yaşaysyna dowam etdiryan ynsanlar onler yaşap bilmekleri üçün başka ynsanlaryn yüz hereketlerini özlerini alyp baryşlaryny we bakyşlaryny dogry dernemek we pikirlerini mejbury yagdayda caklamagy başarmalydylar.

 Häzirki wagtda sosial gurşawymyza uýgunlaşmak we gatnaşyklarymyzy dowam etdirmek üçin bu derňewleri has dogry etmeli bolyarys. Munuň üçin hemmamizde bir dogabitdi zehinimiz bardyr.

Akyl teoriýasy bilen düşündirilýän bu hadysa, başgalaryň duýgularyndan, pikirlerinden we niýetlerinden habarly bolmaga we olar hakda maslahat bermäge mümkinçilik berýär. Akyl nazaryýeti ilkinji gezek 1978-nji ýylda Deýwid Primack we Gaý Wudruff tarapyndan teklip edilipdi.

Ondan soňky ýyllarda Heinz Wimmer we Iosif Perner çagalaryň beýleki adamlaryň pikirlerini çaklamak ukybyna nädip eýe bolýandyklaryny öwrenip başladylar. 1983-nji ýylda geçirilen gözleglerde 3-9 ýaş aralygyndaky çagalara dürli suratlar görkezildi. Bu suratlarda otagdaky adam bir zady bir ýerde gizleýär, soň başga biri gelip, şol adam otagda däl wagty ony yerini üytgetyar Mysal üçin, bir adam tpy sebede salýar, soň başga bir adam sebetden alyp, otagdaky sandyga oklaýar. Suratlar görkezilenden soňra, çagalara ilkinji adam otaga gaýdyp gelende topy nireden gözlemelidigini soraldy. Bu ýagdaýda cagalaryn ilkinji adam otaga gaydyp geleninde sebete seredjekdigini çaklamalaryna garaşyldy. Bu çaklama 3-4 ýaşyndaky cagalarda gaty pesdi. 4 ýaşdan uly çagalaryň, ýaşyň ulalmagyna baglylykda takyk çaklamalary has ýokary edip biljekdigi syn edildi. Başgaça aýdylanda, çagalaryň 4 ýaşdan soň beýleki adamlaryň näme pikir edýändiklerini çaklamak ukybyna eýe bolandyklaryna düşünildi.

Akyl nazaryýeti, dostuňyzyň bir ýagdaýa nähili pikir etjekdigini we nähili reaksiýa görkezjekdigini çaklamaga kömek edýär.Mundan başga-da, beýleki adamlaryň näme pikir edýändigini çaklamak ukybymyz ösdükçe, başgalaryň bizden başgaça pikirlenip we duýup biljekdigine göz yetirmelidiris.

 Bu çaklamalara görä reaksiýalarymyzy, özüni alyp barşymyzy we çykyşlarymyzy guranymyzda, sosial gatnaşyklarymyzy has üstünlikli dowam etdirip bileris. Şeýlelik bilen, dürli pikirlere we gözyetime eye bolan adamlara duýgudaşlyk görkezip has aňsat düşünip bileris.

Ynsanlar sosial janlylardyr. Şonuň üçin ikimizem öz aň-bilim amallarymyza gözegçilik edip bilmek we başgalaryň aň-bilim işleriniň biziňkiden tapawutly bolup biljekdigini bilmek, beýleki adamlar bilen gatnaşyklarymyzy sazlamaga we sosial gurşawymyza uýgunlaşmaga kömek edýär.